Karbon Piyasalarından Ekosistem Hizmetlerine: Ormanların Gerçek Değeri (Çalışma Sayfası 2)

Bu çalışma, KARBONET Projesi kapsamında hazırlanmış olup ekosistem hizmetleri ödemeleri (PES) konusunda farkındalık oluşturmak ve bilgi paylaşımını desteklemek amacıyla çalışma sayfası niteliğinde sunulmaktadır.

Dünya, "Ekosistem Hizmetleri Ödemeleri (Payment for Ecosystem Services - PES)" yaklaşımını henüz tam anlamıyla benimseyememişken, karbonun ekonomik bir değer olarak tanımlanması ve karbon yutak projelerinin hızla yaygınlaşması dikkat çekici bir dönüşümü beraberinde getirdi. Bugün karbon kredileri uluslararası piyasalarda işlem görürken, aslında karbon yalnızca ormanların sunduğu onlarca ekosistem hizmetinden biridir. Ormanlar; temiz su üretimi, taşkın ve erozyon kontrolü, biyolojik çeşitliliğin korunması, rekreasyon, toprak verimliliği ve iklim düzenleme gibi çok sayıda hizmet sunmasına rağmen bu hizmetlerin büyük bölümü hâlâ ekonomik sistem içerisinde yeterince karşılık bulamıyor. Bu nedenle, karbon piyasalarının ulaştığı noktaya bakarken ekosistem hizmetlerinin nasıl değerlendirildiği, nasıl hesaplandığı ve piyasa mekanizmalarına nasıl entegre edildiği sorularını yeniden gündeme almak gerekiyor. Ekosistem Hizmetleri Ödemeleri ile ormanların değeri daha fazla anlaşılabilir mi?

ECOBIO Projesi, doğal sermaye yaklaşımını esas alarak orman ekosistem hizmetlerinin ekonomik değerinin ölçülmesi, belgelendirilmesi ve piyasa mekanizmalarına entegre edilmesini hedefleyen yenilikçi bir biyoekonomi girişimidir. Proje kapsamında karbon tutma, su düzenleme, biyoçeşitlilik, rekreasyon, kültürel ve manevi ekosistem hizmetleri için gösterge ve değerlendirme metodolojileri geliştirilmekte; bu hizmetler PEFC sertifikalı sürdürülebilir orman yönetimi ile ilişkilendirilerek karbon ve su kredileri, çevresel hizmet sözleşmeleri ve diğer Ekosistem Hizmetleri Ödemesi (PES) mekanizmaları aracılığıyla ekonomik değere dönüştürülmektedir. PEFC İspanya koordinasyonunda yürütülen proje, bölgesel ölçekte geliştirilen teknik araçları pilot uygulamalarla test ederek orman sahipleri, yatırımcılar ve özel sektör arasında yeni finansman modelleri oluşturmayı, aynı zamanda iklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kırsal nüfus azalmasına karşı dayanıklı, ölçeklenebilir ve sürdürülebilir orman yönetimi modellerini yaygınlaştırmayı amaçlamaktadır.

Bu alanda Avrupa Birliği tarafından yürütülen LIFE ProForPES projesi önemli bir yol haritası ortaya koyuyor. 2023-2026 yılları arasında yürütülen proje kapsamında Avrupa'daki 100'den fazla ekosistem hizmeti ödeme uygulaması incelenmiş, 120'nin üzerinde paydaşla istişare gerçekleştirilmiş ve mevcut AB finansman mekanizmaları değerlendirilmiştir. Projenin temel yaklaşımı, ormanların sağladığı ekosistem hizmetlerini yalnızca kamu yararı olarak görmek yerine, bu hizmetleri üreten ve sürdüren orman sahipleri ile yöneticilerinin uygun ekonomik mekanizmalarla desteklenmesini öngörmektedir. Böylece orman yönetimi yalnızca odun üretimi üzerinden değil, doğaya sağladığı çok yönlü katkılar üzerinden de teşvik edilmiş olacaktır. Proje raporunu daha fazla inceleyebilirsiniz.

Özünde , orman ekosistem hizmetlerine Avrupa finansman politikası içinde daha sağlam bir yer kazandırmayı amaçlayan iki temel öncelik;

İlk öneri, Avrupa Ormanları için özel bir PES (Profesyonel Ödeme Sistemi) çerçevesi oluşturulmasını öngörüyor . Mevcut finansman kaynaklarının yerini almak yerine, böyle bir çerçeve, daha uzun sözleşme süreleri, daha esnek ödeme modelleri ve ormanların gerçek işleyişine daha uygun, peyzaj ölçeğinde bir yaklaşım sağlayarak bunların üzerine inşa edilecektir.

İkinci yaklaşım ise Ortak Tarım Politikası'na (CAP) odaklanarak, daha büyük ve daha görünür bütçeler, orman yöneticileri için daha kolay erişim ve biyolojik çeşitlilik sonuçlarını elde etmek için bir araç olarak PES'in daha bilinçli kullanımı yoluyla ormanlara daha fazla önem verilmesini savunmaktadır .

LIFE ProForPES'in yayımladığı politika önerileri, Avrupa'da orman ekosistem hizmetleri için özel bir PES çerçevesinin oluşturulmasını ve Ortak Tarım Politikası (CAP) içerisinde ormanlara daha güçlü bir yer verilmesini tavsiye ediyor. Raporda daha uzun süreli sözleşmeler, performansa dayalı ödeme modelleri, peyzaj ölçeğinde planlama, güçlü izleme sistemleri ve biyolojik çeşitlilik hedefleriyle uyumlu finansman mekanizmaları öneriliyor. 

İklim politikaları, Natura 2000 ağı ve diğer çevre politikalarıyla bütünleşik bir yapı kurulmasının, PES sistemlerinin uzun vadeli başarısı için kritik olduğu vurgulanıyor. Avrupa'nın bu yaklaşımı, karbon piyasalarının ötesine geçerek doğanın sunduğu tüm hizmetlerin ekonomik değerinin görünür hale getirilmesi yönünde önemli bir paradigma değişimine işaret ediyor.

Sonuç

Karbon piyasaları, doğa temelli çözümlerin finansmanında önemli bir araç olsa da tek başına yeterli değildir. Ormanların gerçek değeri yalnızca depoladığı karbonla sınırlı değildir; su güvenliği, toprak koruma, biyolojik çeşitlilik, afet risklerinin azaltılması ve toplum refahına sağladığı katkılar da ekonomik sistem içerisinde karşılığını bulmalıdır. Avrupa Birliği'nin LIFE ProForPES girişimi, karbon odaklı yaklaşımdan bütüncül ekosistem hizmetleri ekonomisine geçiş için önemli bir örnek sunmaktadır. Türkiye'nin de iklim politikaları, karbon piyasaları ve doğal sermaye yönetimi süreçlerinde PES mekanizmalarını geliştirmesi, sürdürülebilir orman yönetiminin geleceği açısından stratejik önem taşımaktadır.

Yapılması Gerekenler

1. Ulusal Ekosistem Hizmetleri Ödeme Sistemi oluşturulmalı ve ormanların sunduğu hizmetler için hukuki ve mali altyapı geliştirilmelidir. LIFE ProForPES Projesinin bu konuda hazırladığı klavuzu inceleyebilirsiniz.
2. Ekosistem hizmetlerinin ekonomik değerleme yöntemleri standartlaştırılmalı; karbonun yanında su, erozyon kontrolü, biyolojik çeşitlilik ve rekreasyon gibi hizmetler de ölçülebilir hale getirilmelidir.
3. Karbon piyasaları ile PES mekanizmaları entegre edilerek orman yöneticileri ve arazi sahipleri için çoklu gelir modelleri oluşturulmalıdır.
4. İzleme, raporlama ve doğrulama (MRV) sistemleri güçlendirilerek ekosistem hizmetlerinin performansına dayalı ödeme modelleri yaygınlaştırılmalıdır.
5. Türkiye'nin ormancılık, iklim ve kırsal kalkınma politikalarında PES yaklaşımı ana politika araçlarından biri haline getirilmeli, Avrupa Birliği uygulamalarıyla uyumlu pilot projeler geliştirilmelidir.

Çalışma Soruları

1. Türkiye'de ormanların sunduğu ekosistem hizmetleri (su üretimi, erozyon kontrolü, karbon tutma, biyolojik çeşitlilik vb.) nasıl ölçülebilir, ekonomik olarak değerlenebilir ve bu hizmetleri sağlayan arazi yöneticilerine adil ödeme mekanizmaları nasıl geliştirilebilir?
2. Karbon piyasalarının ötesine geçerek, ekosistem hizmetleri ödemelerini destekleyecek ulusal bir finansman modeli oluşturmak için kamu kurumları, özel sektör, yerel yönetimler ve sivil toplum hangi rollerle iş birliği yapabilir?
3. Avrupa Birliği'nin LIFE ProForPES deneyiminden hareketle, Türkiye'de pilot olarak uygulanabilecek hangi orman veya havza ölçeğindeki Ekosistem Hizmetleri Ödemesi (PES) modeli geliştirilebilir ve bu modelin çevresel, sosyal ve ekonomik etkileri nasıl izlenebilir?