Türkiye Üniversitelerinin Sürdürülebilirlik Sıralaması: UI GreenMetric

OKSİJEN Projesi kapsamında, Yeşil Üniversiteler ve UI GreenMetric sürdürülebilirlik sıralaması konusunu ele aldığımız ikinci çalışmamızı yayımladık. Yeşil Orman Okulu olarak projemizin diğer yayınlarını ve çalışmalarını takip edebilirsiniz.

Yeşil Üniversiteler ve UI GreenMetric Sürdürülebilirlik Değerlendirme Sistemi

Sürdürülebilir üniversite yaklaşımı; yükseköğretim kurumlarının çevresel, toplumsal ve ekonomik sürdürülebilirlik ilkelerini kurumsal yönetim, eğitim-öğretim, araştırma ve kampüs uygulamalarına entegre etmesini esas alır. Bu yaklaşım, üniversitelerin doğal kaynakları verimli kullanmasını, çevresel etkilerini azaltmasını, toplumsal sorumluluklarını yerine getirmesini ve sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda öncü bir rol üstlenmesini amaçlar. Yeşil kampüs uygulamaları ise enerji ve su verimliliği, atık yönetimi, sürdürülebilir ulaşım, yeşil alanların korunması ve çevre bilincinin geliştirilmesi gibi faaliyetleri kapsar.

Endonezya Üniversitesi tarafından 2010 yılında geliştirilen UI GreenMetric (https://uigreenmetric.com/) Dünya Üniversiteler Sıralaması, yükseköğretim kurumlarının sürdürülebilirlik performansını belirli göstergeler üzerinden değerlendiren uluslararası bir ölçüm ve karşılaştırma sistemidir. Sistem, üniversitelerin kampüs ölçeğindeki sürdürülebilirlik politikalarını, uygulamalarını ve performanslarını altı ana kriter kapsamında analiz eder: yapı ve altyapı (%15), enerji ve iklim değişikliği (%21), atık yönetimi (%18), su (%10), ulaşım (%18) ve eğitim (%18). Toplam 10.000 puan üzerinden gerçekleştirilen değerlendirme, üniversitelerin çevresel sürdürülebilirlik kapasitesinin yanı sıra kurumsal stratejilerinin ve uygulama sonuçlarının karşılaştırılmasına olanak sağlar.

UI GreenMetric değerlendirme sürecinde üniversiteler, belirlenen kriter ve göstergelere ilişkin verilerini çevrim içi platform üzerinden sisteme aktarır. Sunulan veriler doğrultusunda kampüslerin sürdürülebilirlik performansı değerlendirilerek uluslararası sıralamalar oluşturulur. Bu sistem; üniversitelerin mevcut durumlarını analiz etmelerine, sürdürülebilirlik alanındaki gelişim ihtiyaçlarını belirlemelerine, ölçülebilir hedefler geliştirmelerine ve kurumsal iyileştirme süreçlerini desteklemelerine katkı sağlar. Aynı zamanda üniversiteler arasında bilgi ve deneyim paylaşımını teşvik ederek sürdürülebilir kampüs uygulamalarının yaygınlaşmasına ve yükseköğretim kurumlarının uluslararası görünürlüğünün artırılmasına hizmet eder.

UI GreenMetric Ana Göstergeleri Nelerdir?

Üniversiteler bu sıralamaya göre altı ana gösterge çerçevesinde değerlendirilmektedir. Bu göstergeler şunlardır:

1. Kampüs Yerleşimi ve Altyapı: Üniversitenin nerede kurulduğunu belirler ve kampüsün “yeşil kampüs” unvanını hak edip etmediğini gösterir. Üniversiteleri daha fazla yeşil alan ayırmaya ve mevcut olanı korumaya teşvik eder. Toplam puanın %15‘ini oluşturur.
2. Enerji ve İklim Değişikliği: Üniversitelerin enerji verimliliği ve enerji kaynakları konusundaki çalışmalarını değerlendirir. Toplam puanın %21‘ine katkıda bulunur.
3. Atık Yönetimi: Sürdürülebilir bir çevre yaratmada atıkların azaltılması ve geri dönüşümü gibi konuları değerlendirir. Toplam puanın %18‘ini oluşturur.
4. Su yönetimi: Su kullanımını azaltma, koruma programlarını artırma ve çevreyi koruma hedeflerine odaklanır. Toplam puanın %10‘una katkıda bulunur.
5. Çevre Dostu Ulaşım Olanakları: Ulaşım sisteminin kirlilik seviyeleri ve karbon salımı üzerindeki rolünü değerlendirir, yürümeyi ve özel araç kullanımını azaltmayı teşvik eder. Toplam puanın %18‘ini oluşturur.
6. Eğitim ve Öğretim: Sürdürülebilirlikle ilgili derslerin ve etkinliklerin varlığını inceler, üniversitelerin sürdürülebilirlik konusunda bilinçli bir nesil oluşturmadaki rolünü değerlendirir. Toplam puanın %18‘ine katkıda bulunur.

Aşağıdaki görselde, UI GreenMetric sıralamasında üniversitelerin çevresel sürdürülebilirlik performanslarını değerlendirmek için kullanılan altı ana göstergenin kapsamı ve ağırlıkları yer almaktadır.

Tablo 1: UI GreenMetric Dünya Üniversiteler Sıralamasının Değerlendirme Göstergeleri

UI GreenMetric Değerlendirilmesi’ne Nasıl Başvurulur?

UI GreenMetric değerlendirilmesine başvurmak için genellikle şu adımları takip etmeniz gerekir:

UI GreenMetric Resmi Web Sitesini Ziyaret Edin: En güncel bilgiler ve başvuru formu için UI GreenMetric’in resmi web sitesine (https://greenmetric.ui.ac.id/) girin.

Başvuru Formunu Tamamlayın: Sitede yer alan başvuru formunu eksiksiz ve doğru bir şekilde doldurun. Formda genellikle üniversitenizin genel bilgileri, sürdürülebilirlik projeleri, enerji kullanımı, atık yönetimi, su kullanımı gibi konularda detaylı sorular yer alır.

Gerekli Belgeleri Hazırlayın: Başvuru formunda istenen belgeleri (örneğin, sürdürülebilirlik raporları, enerji verimliliği sertifikaları) eksiksiz bir şekilde hazırlayın.

Başvurunuzu Gönderin: Hazırladığınız belgelerle birlikte başvurunuzu belirtilen tarihte online olarak gönderin.

Üniversiteler Neden UI GreenMetric Sıralamasına Başvurmalıdır?

Üniversitelerin UI GreenMetric sıralamasına başvurması için çeşitli nedenler vardır:

Uluslararası Tanınırlık: Sıralamaya katılmak, üniversitenin küresel görünürlüğünü ve prestijini artırır.

Sürdürülebilirlik Hedefleri: Üniversitelerin sürdürülebilirlik hedeflerini belirlemelerine ve bu hedeflere ulaşmak için çalışmalar yapmalarına yardımcı olur.

Kıyaslama: Üniversitelerin performanslarını diğer kurumlarla karşılaştırmalarına olanak tanır.

Çevre Bilinci: Üniversite içinde ve öğrenciler arasında çevre bilincini artırır.

Konu ile ilgili daha ayrıntılı bilgi için ”Sürdürülebilir Üniversite Olmak İtibarı Artırır mı?” başlıklı yazımız okuyabilirsiniz.

GreenMetric Göstergelerinin BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ile Olan İlişkisi

Birleşmiş Milletler’in 193 üye ülkesi tarafından 2016 yılında kabul edilen Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları, 2030 yılına kadar gerçekleştirilmesi hedeflenen 17 ana başlıktan oluşmaktadır. Bu hedeflerin GreenMetric’in yeşil ölçüm göstergelerinin altı ana kategorisiyle ilişkilendirilmesi aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.

GreenMetric göstergeleri ve BM sürdürülebilir kalkınma amaçları

GreenMetric göstergeleri ve sürdürülebilir kalkınma amaçları (Kaynak: Ardalı ve Köksal, 2022)

Kampüs Yerleşimi ve Altyapı: Bu kategori, üniversitelerin sürdürülebilir yerleşim alanları oluşturma ve kampüs altyapısını geliştirme performansını kapsamaktadır. Değerlendirme ağırlığı %15 olup azami 1.500 puan üzerinden hesaplanmaktadır. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA) kapsamında 11 (Sürdürülebilir Şehirler ve Topluluklar), 12 (Sorumlu Üretim ve Tüketim) ve 17 (Amaçlar İçin Ortaklıklar) ile ilişkilendirilmektedir. Üniversitelerin kentsel kaynakların sosyal, kültürel ve ekonomik açıdan sürdürülebilir kullanımına yönelik uygulamaları; kampüslerde yeşil alanların artırılması, sağlık hizmetleri, tuvaletler ve emzirme odaları gibi temel altyapı olanaklarının sağlanması ve bu hizmetlere öğrenciler ile personelin erişiminin kolaylaştırılması temel değerlendirme ölçütlerini oluşturmaktadır.

Enerji ve İklim Değişikliği: Bu kategori, üniversitelerin enerji kaynaklarının etkin ve verimli kullanılması, karbon ayak izinin azaltılması ve iklim değişikliğiyle mücadele kapsamında yürüttükleri faaliyetleri değerlendirmektedir. Toplam değerlendirme ağırlığı %21 olup azami 2.100 puanla sıralama içerisindeki en yüksek ağırlığa sahiptir. İlgili SKA’lar; 7 (Erişilebilir ve Temiz Enerji), 11 (Sürdürülebilir Şehirler ve Topluluklar), 13 (İklim Eylemi) ve 17 (Amaçlar İçin Ortaklıklar) olarak belirlenmiştir. Üniversitelerin enerji yönetimi uygulamaları, sera gazı emisyonlarının azaltılmasına yönelik çalışmaları, iklim değişikliğine uyum kapasitesi ve olası krizlere karşı dayanıklılıklarını artırmaya yönelik tedbirleri bu kapsamda ele alınmaktadır.

Atık Yönetimi: Atık yönetimi kategorisi, üniversitelerde oluşan atıkların çevresel etkilerinin azaltılması ve kaynakların sürdürülebilir kullanımının sağlanmasına yönelik uygulamaları kapsamaktadır. Bu çerçevede atıkların kaynağında ayrıştırılması, geri dönüşüm süreçlerinin geliştirilmesi, atıkların uygun yöntemlerle bertaraf edilmesi ve çevresel bozulmaların önlenmesine yönelik düzenlemeler değerlendirilmektedir. Kategori; SKA 3 (Sağlıklı ve Kaliteli Yaşam), 12 (Sorumlu Üretim ve Tüketim), 14 (Sudaki Yaşam), 15 (Karasal Yaşam) ve 17 (Amaçlar İçin Ortaklıklar) ile ilişkilendirilmektedir. Atıkların çevre ve insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerinin azaltılması, bu kapsamda yürütülen çalışmaların temel amacını oluşturmaktadır.

Su Yönetimi: Su yönetimi kategorisi, üniversitelerin su kaynaklarını koruma, su tüketimini azaltma ve mevcut kaynakların sürdürülebilir kullanımını sağlama yönündeki faaliyetlerini kapsamaktadır. SKA 6 (Temiz Su ve Sanitasyon) ve SKA 17 (Amaçlar İçin Ortaklıklar) ile ilişkilendirilen bu kategoride; yağmur suyunun toplanması ve yeniden kullanılması, doğal su koridorlarının korunması ve içme suyu tüketiminin azaltılmasına yönelik uygulamalar öne çıkmaktadır. Üniversite kampüslerinde su kaynaklarının verimli kullanılması ve su ekosistemlerinin korunmasına yönelik önlemler, sürdürülebilir su yönetiminin temel bileşenleri arasında değerlendirilmektedir.

Ulaşım: Ulaşım kategorisi, üniversitelerin kampüs içi ve kampüs dışı ulaşım sistemlerini çevresel sürdürülebilirlik açısından değerlendirmektedir. Bu kategorinin değerlendirme ağırlığı %18 olup ilgili SKA’lar 11 (Sürdürülebilir Şehirler ve Topluluklar), 13 (İklim Eylemi) ve 17 (Amaçlar İçin Ortaklıklar) olarak belirlenmiştir. Değerlendirmede kampüslerde kullanılan motorlu araçların sayısı, sıfır emisyonlu araçların kullanımını destekleyen politikalar, toplu taşıma olanakları, kampüs içi ulaşım hizmetleri ve günlük ulaşım mesafeleri dikkate alınmaktadır. Bu ölçütler doğrultusunda ulaşım faaliyetlerinin çevresel etkilerinin azaltılması ve sürdürülebilir ulaşım seçeneklerinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır.

Eğitim: Eğitim kategorisi, üniversitelerin eğitim-öğretim faaliyetleri aracılığıyla sürdürülebilir kalkınma hedeflerine katkısını değerlendirmektedir. SKA 6 (Temiz Su ve Sanitasyon) ve SKA 7 (Erişilebilir ve Temiz Enerji) dışındaki 15 Sürdürülebilir Kalkınma Amacı bu kategoriyle ilişkilendirilmektedir. Üniversitelerin eğitim programları, öğretim faaliyetleri ve sürdürülebilirlik odaklı öğrenme süreçleri, sürdürülebilir kalkınma ilkelerinin kurumsal düzeyde benimsenmesi ve yaygınlaştırılması açısından önem taşımaktadır. Eğitim faaliyetleri, diğer değerlendirme kategorilerinde belirlenen hedeflere ulaşılmasını destekleyen ve sürdürülebilirlik bilincinin geliştirilmesine katkı sağlayan temel bileşenlerden biri olarak ele alınmaktadır.

Sonuç ve Değerlendirme

Son yıllarda sürdürülebilir ve iklim dostu kampüslerin oluşturulması amacıyla birçok proje hayata geçirilmiştir. Üniversitelerdeki sürdürülebilirlik göstergeleri, enerji kaynaklarının etkin kullanımı ve doğayla uyum sağlama gibi alanlarda önemli ilerlemeler kaydetmiştir. Bu çabalar, üniversitelerin uluslararası sıralamalarda üst sıralarda yer almasına katkı sağlarken, aynı zamanda çevreye duyarlı bir gençlik yetiştirilmesine de zemin hazırlamaktadır. Üniversitelerin daha yeşil, daha verimli ve sosyal sorumluluk bilincine sahip kampüsler oluşturma vizyonu, sürdürülebilir kalkınma ilkelerini güçlendirmekte ve gençlere çevresel ve sosyal farkındalık kazandırmaktadır.

Çevresel, sosyal ve ekonomik sürdürülebilirlik alanında geliştirilen projeler, geleceği daha yaşanabilir kılmak adına taşınan bilincin bir yansımasıdır. Üniversiteler, eğitim ve araştırma faaliyetleriyle yalnızca bireyleri değil, aynı zamanda toplumu da dönüştürmeyi hedeflemelidir. Türkiye’deki üniversitelerin GreenMetric 2024 sonuçları, sürdürülebilirlik konusunda artan bir çaba gösterdiklerini ortaya koysa da bu çabaların daha da güçlendirilmesi gerekmektedir. Çevresel sorunların farkında olmak ve bu doğrultuda sorumluluk almak, geleceğe daha sürdürülebilir bir dünya bırakmanın temel gerekliliklerindendir. Kampüslerde su yönetimi, sürdürülebilir ulaşım ve enerji tasarrufu gibi uygulamaların yanı sıra yerel yönetimlerin de bu süreçte aktif bir rol alması gereklidir. Üniversitelerin interaktif eğitim ve araştırma faaliyetleriyle çevresel bilinci artırmaya ve kaynakları verimli kullanmaya yönelik sürdürülebilir modeller geliştirmesi de büyük önem taşımaktadır.

Eğitim sisteminin en üst basamağında bulunan üniversiteler toplumu ekonomik, kültürel ve sosyal çerçevelerde geliştirme ve sürdürülebilirlik konusunda bilinçlendirme misyonuna sahiptir. Bu misyon, GreenMetric’te yer alan Eğitim ana başlığı altında yürütülecek faaliyetlerin neredeyse tüm BM  Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’nın gerçekleştirilmesine yönelik olduğunu göstermektedir. Toplumun sürdürülebilirlik konusunda bilinçlendirilmesini sağlayan “sürdürülebilirlik merkezleri” ve “sertifikalı sürdürülebilirlik programları” ile donanmış yetkin üniversite olunması bu çerçevede önem taşımaktadır.

GreenMetric sıralamaları, üniversitelerin yeşil ve sürdürülebilir kampüs politikalarındaki mevcut durumunu ortaya koymaktadır. Bu sıralamalar, üniversitelerin daha sürdürülebilir davranışlara yönlendirilmesi ve tüm paydaşlar için (personel, akademik kadro ve öğrenciler) eşitlik sağlaması açısından yol gösterici bir araç niteliğindedir.

Bu "Orman Okullarının Sürdürülebilirliği (OKSİJEN) Projesi", Avrupa Birliği Sivil Düşün Programı kapsamında Avrupa Birliği desteği ile hazırlanmıştır. İçeriği yalnızca Yeşil Orman Okulu’nun sorumluluğundadır ve her zaman Avrupa Birliği’nin görüşlerini yansıtmaz.

KAYNAKLAR

1. Akyol Özcan, K. (2023). Sustainability ranking of Turkish universities with different weighting approaches and the TOPSIS method. Sustainability, 15(16), Article 12234. https://doi.org/10.3390/su151612234
2. Ardalı, Y., & Köksal, Ö. (2022). Yeşil ölçüm göstergeleri kapsamında sürdürülebilir üniversite modelinin performans değerlendirmesi. OMÜ Mühendislik Bilimleri ve Teknolojisi Dergisi, 2(1), 49–66.
3. Atici, K. B., Yasayacak, G., Yildiz, Y., & Ulucan, A. (2021). Green university and academic performance: An empirical study on UI GreenMetric and World University Rankings. Journal of Cleaner Production, 291, Article 125289. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.125289
4. UI GreenMetric. (2024). Overall rankings 2024. https://greenmetric.ui.ac.id/rankings/overall-rankings-2024
5. UI GreenMetric. (2025). UI GreenMetric World University Rankings 2025. https://uigreenmetric.com/rankings/overall
6. UI GreenMetric. (2026). Guidelines. https://uigreenmetric.com/rankings/guidelines/university/guideline