Suudi Arabistan Arafat Bölgesinde Neem (Azadirachta indica) Plantasyonu Olanakları

Bu çalışma, Neem ağacının (Azadirachta indica) Suudi Arabistan’ın Arafat bölgesindeki yayılışı, ekolojik uyumu ve plantasyon potansiyelini bilimsel bir bakış açısıyla ele almaktadır. Özellikle aşırı sıcaklık, düşük yağış ve tuzluluk gibi zorlu çevresel koşullar altında Neem’in gelişim performansı, hastalık–zararlı durumu ve sürdürülebilir yetiştiricilik olanakları değerlendirilmiştir. Araştırma, Arafat’taki mevcut plantasyonlardan elde edilen gözlemler doğrultusunda, yeşil tarım uygulamaları ve mikrobiyal destekli üretim yaklaşımlarının Neem yetiştiriciliğindeki rolünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Yayın: https://www.cwejournal.org/pdf/vol9no1/CWEV09I01P81-86.pdf

Suudi Arabistan Arafat Bölgesinde Neem (Azadirachta indica) Plantasyonu Olanakları

M.A.U. Maridha ve N.A. Al-Suhaibani*

Bitkisel Üretim Bölümü, Gıda ve Tarım Bilimleri Fakültesi,
Kral Suud Üniversitesi, P.O. Box 2460, Riyad 11451, Suudi Arabistan
DOI: 10.12944/CWE.9.1.12
(Geliş Tarihi: 04 Ocak 2014; Kabul Tarihi: 19 Şubat 2013)

Neem (Azadirachta indica A. Juss.), geniş bir iklim ve toprak yelpazesine uyum sağlayabilen, çok amaçlı bir agroormancılık ağacı olup; farmasötik ve pestisit özellikleri nedeniyle dünya çapında tanınırlık kazanmıştır. Dünyanın en büyük saf Neem plantasyonları, Suudi Arabistan’daki Arafat Ovası’nda bulunmaktadır. Bu alanda yaklaşık 50.000 adet Neem ağacı, milyonlarca hacı adayını kavurucu yaz güneşinden korumak amacıyla dikilmiştir.

Ayrıca Medine, Taif ve Krallığın diğer bazı bölgelerinde de dağınık halde olgun Neem ağaçları bulunmaktadır. Neem ağacı, Suudi Arabistan’ın sert iklim koşullarına rağmen Arafat bölgesine iyi uyum sağlamış olup, değişen iklim koşulları altında çölleşmenin azaltılması, çevresel koşulların iyileştirilmesi ve cadde ağacı olarak kullanımı amacıyla Krallığın diğer bölgelerine de yaygınlaştırılabilir.

Arafat’taki mevcut plantasyonların, iklim değişikliği ile birlikte ortaya çıkabilecek zararlı ve hastalık risklerine karşı korunabilmesi için karışık plantasyonlar önerilmektedir. Bu nedenle Neem ağaçlarında görülebilecek hastalıkların düzenli olarak izlenmesi büyük önem taşımaktadır.

Arafat bölgesinde Neem ağaçlarının yeterli gelişim gösterememesi nedeniyle; mikrobiyal gübreler (inokulantlar), organik gübreler, mikorizal yeşil gübre bitkileri kullanılarak yeşil tarım uygulamalarının hayata geçirilmesi, başarılı plantasyonların oluşturulması açısından önerilmektedir.

AnahtarKelimeler: Neem, Zararlılar, Hastalıklar, Yayılış, Yeşil tarım, Suudi Arabistan

M.A.U. Maridha ve N.A. Al-Suhaibani*

Bitkisel Üretim Bölümü, Gıda ve Tarım Bilimleri Fakültesi,
Kral Suud Üniversitesi, P.O. Box 2460, Riyad 11451, Suudi Arabistan
DOI: 10.12944/CWE.9.1.12
(Geliş Tarihi: 04 Ocak 2014; Kabul Tarihi: 19 Şubat 2013)

GİRİŞ

Neem (Azadirachta indica A. Juss.) ağacı; kültürel, tıbbi ve pestisit özellikleri bakımından son derece önemli olup, farmasötik ve biyopestisit potansiyeli sayesinde dünya çapında tanınırlık kazanmıştır. Neem, maungiller (Meliaceae) familyasına ait, hızlı büyüyen bir ağaçtır ve genellikle 15–20 metre, nadiren 35–40 metre boya ulaşabilmektedir. Her dem yeşil bir tür olmakla birlikte, şiddetli kuraklık koşullarında yapraklarının büyük bir kısmını ya da tamamını dökebilmektedir. Dalları geniş ve yayvan olup, yaşlı ve tek başına gelişen bireylerde taç çapı 15–20 metreye kadar ulaşabilmektedir.

Neem ağacı, düşük yağışlı alanlarda yetişebilmekte, aşırı sıcak ve kurak koşullarda da gelişimini sürdürebilmektedir. Bir Neem ağacının üretken ömrünün yaklaşık 150–200 yıl olduğu tahmin edilmektedir. Çok yönlü kullanım alanları, tıbbi özellikleri ve çevresel önemi nedeniyle Birleşmiş Milletler tarafından Neem ağacı “21. Yüzyılın Ağacı” olarak ilan edilmiştir (UNEP, 2012). ABD Ulusal Bilimler Akademisi ise Neem’i “Küresel sorunların çözümünde bir ağaç” olarak tanımlamıştır (NAS, 1992). Afrika kıtasında Neem, “yeşil altın” olarak kabul edilmekte; Senegal’de ise “Bağımsızlık Ağacı” olarak anılmaktadır (ABC, 2013).

Bu nedenlerle, Suudi Arabistan Krallığı’nda (KSA) yer alan Arafat bölgesinde Neem yetiştiriciliğinin potansiyelinin değerlendirilmesi ve yeşil tarım uygulamaları kapsamında büyüme gereksinimlerinin incelenmesi acil bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmaktadır. Bu çalışma, Kral Suud Üniversitesi Bitkisel Üretim Bölümü bünyesinde yürütülmekte olan, Arafat’ta Neem’in yeşil yetiştiriciliğine yönelik devam eden araştırma programının bir parçasıdır. Makalede, Arafat (Mekke, KSA) bölgesinde Neem yetiştiriciliğinin olanakları ele alınmaktadır.

Neem’in Önemi

Neem, çok amaçlı bir agroormancılık ağacı olup, geniş bir toprak yelpazesine uyum sağlayabilmekte ve bu yönüyle kapsamlı biçimde belgelenmiş ve incelenmiştir (Duke & du Cellier, 1993; NRC, 1992; Tewari, 1992). Hint alt kıtasında Neem ağacı 4.500 yılı aşkın süredir kullanılmaktadır. Son yirmi yılda Neem üzerine yapılan araştırmalar yoğunlaşmış; tarımsal ve tıbbi özelliklerinin büyük bir kısmı yeniden keşfedilmiştir (Botelho ve ark., 2008; Drabu ve ark., 2012).

Neem, doğanın kutsal bir armağanı olarak kabul edilen, son derece güçlü ve çok yönlü bir ağaçtır (Upma ve ark., 2011). Başta Hint alt kıtası olmak üzere tarih öncesi dönemlerden günümüze kadar insanlar tarafından çeşitli hastalıkların tedavisinde yaygın biçimde kullanılmıştır (Kumar & Navaratnam, 2013). Ağacın meyvesi, tohumu, yağı, yaprakları, kökleri ve kabuğu, geleneksel Hint tıbbında çok sayıda hastalığın tedavisinde değerlendirilmektedir (Botelho ve ark., 2008; Drabu ve ark., 2012). Ayrıca Neem ağacı, atmosfere temiz hava sağlaması yönüyle de çevresel açıdan önemli bir rol üstlenmektedir.

Neem’in Dünya Genelindeki Yayılışı

Neem ağacı; Pakistan, Hindistan, Bangladeş ve Myanmar kökenli olup, günümüzde Afrika’nın neredeyse tamamında ve dünyanın kurak ile yarı kurak bölgelerinde yaygın olarak yetiştirilmektedir. Mauritanya, Senegal, Gambiya, Gine, Fildişi Sahili, Gana, Burkina Faso, Mali, Benin, Nijer, Nijerya, Togo, Kamerun, Çad, Etiyopya, Sudan, Somali, Kenya, Tanzanya ve Mozambik’te geniş alanlarda yetiştirilmektedir (Infonet-Biovision, 2013).

Neem; ayrıca Avustralya, Doğu ve Sahra-altı Afrika, Güneydoğu Asya ve Güney Amerika gibi bölgelere de taşınmıştır. Günümüzde Asya, Afrika, Orta ve Güney Amerika’da en az 30 ülkede başarılı şekilde yerleşmiştir. Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri’nde de küçük ölçekli plantasyonların başarılı olduğu bildirilmektedir (Kumar & Navaratnam, 2013).

Çin’in Sichuan Eyaleti Pan Zhihua bölgesine de Neem ağaçları tanıtılmıştır (Zhang ve ark., 2007). Yunnan Eyaleti’nde 400.000’den fazla Neem ağacı bulunmakta olup, bu bölge dünyadaki en büyük yapay Neem dikim alanı ve Çin’de Neem ürünlerinin merkezi konumundadır. Çin Ormancılık Akademisi, Neem yetiştiriciliği yöntemlerinin geliştirilmesinde önemli rol oynamıştır (YGNIDC, 2013).

Batı Afrika’da (Somali’den Moritanya’ya kadar uzanan kuşakta) Neem, Sahra Çölü’nün güneye doğru ilerlemesini durdurmada öncü türlerden biri olarak görülmektedir. Son on yılda Neem, Karayip Adaları’na da tanıtılmış ve özellikle Haiti’de başlıca ağaç türlerinden biri haline gelmiştir (Lewis & Elvin-Lewis, 1983).

Neem (Azadirachta indica), kültürel, tıbbi ve biyopestisit özellikleri nedeniyle dünya çapında tanınan çok amaçlı bir ağaç türüdür. Meliaceae (maun) familyasına ait olan Neem, hızlı büyüyen, 15–20 metreye kadar boylanabilen, kurak dönemlerde yaprak dökebilen ve 150–200 yıl yaşayabilen bir türdür. Düşük yağışlı, aşırı sıcak ve kurak koşullara yüksek tolerans göstermesi sayesinde çöl ve yarı kurak bölgelerde başarıyla yetiştirilmektedir. Çok yönlü kullanımı, çevresel katkıları ve sağlık alanındaki önemi nedeniyle Birleşmiş Milletler tarafından “21. Yüzyılın Ağacı” olarak tanımlanmıştır. Kökeni Güney Asya olan Neem, günümüzde Afrika, Orta Doğu, Amerika ve Asya’nın pek çok ülkesinde yaygın olarak yetiştirilmektedir. Suudi Arabistan’da özellikle Mekke–Arafat bölgesinde dünyanın en büyük Neem plantasyonları bulunmaktadır. Neem; 21–32 °C ortalama sıcaklıklarda en iyi gelişimi gösterir, 50 °C’ye kadar dayanabilir, don olaylarına toleranslı değildir. Yıllık 450–1200 mm yağış alan bölgelerde iyi gelişse de, yeraltı suyu ve sulama desteğiyle 30–40 mm yağış alan Suudi Arabistan koşullarında da başarıyla yetiştirilmektedir. Geniş pH aralığında, fakir, taşlı, tuzlu ve alkali topraklarda yaşayabilmesi; onu çölleşme ile mücadele, gölgelendirme, peyzaj ve yeşil alan tesisleri açısından stratejik bir tür hâline getirmektedir.

Neem’in çoğaltımı ve dikimi çoğunlukla tohumla yapılmaktadır. Yüksek yağış alan bölgelerde tohum verimi düşük olabilmekte, ayrıca Neem tohumlarının canlılığı oldukça kısa olup genellikle üç aydan az sürmektedir. Bu nedenle tohumlar toplandıktan kısa süre sonra ekilmelidir. Çimlendirme için tohumlar nemli bir ortamda bekletilir; yaklaşık bir hafta içinde çatlayıp filizlenir ve yarı toprak–yarı yanmış çiftlik gübresi içeren harca dikilir. Çelikle çoğaltma da mümkündür; bu yöntemde yaprakları alınmış genç bir dal nemli toprağa dikilir. Bangladeş’te yapılan çalışmalarda, fidanlık koşullarında etkili mikroorganizmaların kullanılması Neem’in büyümesini olumlu yönde etkilemiştir.

Neem genellikle zararlılara dayanıklı bir tür olarak bilinmesine rağmen, farklı biyotik (mantar, bakteri, virüs, böcek) ve abiyotik (kuraklık, tuzluluk, sıcaklık, nem ve pH) stres faktörlerine bağlı olarak hastalık ve zararlılardan etkilenebilmektedir. Neem üzerinde kabuklu bitler, tripsler, akarlar ve psyllidler gibi çeşitli böcek zararlıları kaydedilmiştir. Ayrıca yaprak lekeleri, külleme, kök ve gövde çürüklükleri gibi hastalıklara neden olan Cercospora, Fusarium, Colletotrichum, Alternaria, Rhizoctonia, Oidium ve Ganoderma türleri Neem’de tespit edilmiştir. Depolama sırasında tohumların özellikle Aspergillus türleriyle yoğun şekilde bulaşabildiği, bunun da çimlenme oranını düşürdüğü belirlenmiştir. Son yıllarda Bangladeş ve Mekke–Arafat bölgesinde yürütülen çalışmalar, Neem ağaçlarında yaprak lekesi, yanıklık ve külleme gibi hastalıkların yaygın olabildiğini ortaya koymuştur.

TARTIŞMA

Neem plantasyonlarının mevcut durumunu gözlemlemek amacıyla Arafat’a gerçekleştirdiğimiz son saha ziyaretinde, çok sayıda ağacın kuruduğu tespit edilmiştir (Şekil 1). Bu durumun nedenleri fizyolojik ve/veya patolojik etkenlere bağlı olabilir. Ayrıca bitkisel büyümenin yeterince güçlü olmadığı gözlenmiştir. Bununla birlikte bölgede yeni Neem dikimlerinin sürdüğü de belirlenmiştir. Mekke kenti yakınlarında, Arafat çevresindeki yol kenarlarında bulunan Neem ağaçlarının da genel olarak sağlıksız olduğu görülmüştür. Bu son derece faydalı ağacın tüm kısımları, tarih öncesi dönemlerden günümüze kadar insanlar tarafından çeşitli hastalıkların tedavisinde yaygın biçimde kullanılmaktadır. Bu nedenle, Suudi Arabistan Krallığı’nda Neem plantasyonlarının yaygınlaştırılması, bitkinin farklı kısımlarının ülkede yaygın görülen hastalıkların tedavisinde bitkisel ilaç olarak değerlendirilmesine olanak sağlayabilir.

Başarılı ve verimli plantasyonların oluşturulabilmesi için yüksek kaliteli fidan üretimi büyük önem taşımaktadır. Kaliteli fidanlar, fidanlık koşullarında mikrobiyal inokulantlar kullanılarak yetiştirilebilir; bu uygulama fidanların hızlı gelişimini ve dikim sonrası hayatta kalma oranlarını artırmaktadır. Özellikle arbusküler mikorizal mantarlar (AMF), bitki–toprak arayüzünde gerçekleşen temel süreçleri etkileyen toprak mikrobiyal biyokütlesinin vazgeçilmez bir bileşenidir. Neem köklerinin yoğun biçimde AMF ile kolonize olduğu ve bu türün yüksek derecede mikorizaya bağımlı bir ağaç türü olduğu bilinmektedir (Habte ve ark., 1993). Son gözlemlerimizde (hazırlık aşamasındaki çalışma), Arafat’tan alınan Neem köklerinde yüksek düzeyde mikorizal enfeksiyon tespit edilmiş; ayrıca Neem ağaçlarının rizosfer topraklarından farklı Glomus türleri izole edilmiştir.

Suudi Arabistan’da herhangi bir Neem plantasyonu tesis edilmeden önce, toprak ve iklim koşulları dikkatle değerlendirilmelidir. Kuraklık ve tuzluluk, ülke koşullarında bitki yetiştiriciliğini sınırlayan başlıca sorunlardır. Bu sorunların aşılabilmesi için Arafat ve ülkenin diğer bölgelerinde Neem yetiştiriciliğinde kuraklık ve tuzluluk stresinin nasıl azaltılabileceğine yönelik acil bilimsel çalışmalara ihtiyaç vardır. Su kaynaklarının son derece sınırlı olması nedeniyle, özellikle yaz aylarında sulama suyunun etkin ve doğru kullanımına yönelik araştırmalar tasarlanmalıdır. Ayrıca plantasyon alanlarında toprak besin durumu analiz edilerek, bitkinin besin madde gereksinimleri belirlenmeli ve gübre uygulamaları bilinçli bir şekilde planlanmalıdır.

Saf (tek türden oluşan) plantasyonlar, her zaman başarılı bir ağaçlandırma yaklaşımı olmayıp; ekolojik, çevresel ve mikrobiyolojik açıdan bazı durumlarda olumsuz sonuçlar doğurabilmektedir. Bu nedenle Arafat’ta, iklim değişikliğinin yanı sıra zararlı ve hastalık risklerini azaltmak amacıyla karışık plantasyonların teşvik edilmesi önerilmektedir.

Sonuç olarak, kimyasal girdilere dayanmayan yeşil yetiştiricilik yaklaşımlarının benimsenmesi büyük önem taşımaktadır. Özellikle fidanlık aşamasında arbusküler mikorizal mantar inokulasyonu ile mikotrofik fidanların yetiştirilmesi; arazi koşullarında bitki gelişiminin artırılması, kuraklık toleransının güçlendirilmesi ve tuzluluk stresinin azaltılmasına katkı sağlayacaktır. Bunun yanı sıra, arazi koşullarında organik gübre uygulamaları ile toprakların fiziksel ve kimyasal özelliklerinin iyileştirilmesi; baklagil ve baklagil olmayan mikotrofik yeşil gübre bitkilerinin canlı malç ve yeşil gübre kaynağı olarak kullanılması, mikrobiyal faaliyetler ve bitki artıklarının ayrışması yoluyla toprağa besin maddesi kazandırılması önerilmektedir. Bu yaklaşımlar, yalnızca Arafat’ta değil, Suudi Arabistan Krallığı’nın genelinde Neem plantasyonlarının başarılı bir şekilde tesis edilmesi için uygulanabilir niteliktedir.

KAYNAKÇA

ABC (Africa Bound Corporation). (2013). Neem. Cedar Creek: Africa Bound Corporation. Çevrim içi erişim: africabound.org/activities/Neem/ (Erişim tarihi: 20 Aralık 2013).

Ahmed, S. (1995). Neem in Hawai’i: Potential for growth and economic utilization – especially in the Hamakua Region of the Big Island. Hawai’i Department of Business, Economic Development and Tourism, Honolulu, HI.

Benge, M. D. (1989). Cultivation and propagation of the Neem tree. In: Jacobson, M. (Ed.), Focus on Phytochemical Pesticides; Vol. 1: The Neem Tree (s. 1–18). CRC Press Inc., Boca Raton.

Botelho, M. A., Santos, R. A., Martins, J. G., Carvalho, C. O., Paz, M. C., & Azenha, C. (2008). Efficacy of a mouth rinse based on leaves of the Neem tree (Azadirachta indica) in the treatment of patients with chronic gingivitis: A double blind, randomized, controlled trial. Journal of Medicinal Plants Research, 2(11), 341–346.

Drabu, S., Khatri, S., & Babu, S. (2012). Neem: Healer of all ailments. Research Journal of Pharmaceutical, Biological and Chemical Sciences, 3(1), 120–126.

Duke, J. R., & du Cellier, J. L. (1993). CRC Handbook of Alternative Cash Crops. CRC Press Inc., Boca Raton, FL.

Habte, M., Muruleedhara, B. N., & Ikawa, H. (1993). Response of Neem (Azadirachta indica) to soil phosphorus concentration and mycorrhizal colonization. Arid Soil Research and Rehabilitation, 7, 327–333.

Infonet-Biovision. (2013). Neem tree. Çevrim içi erişim: www.infonet-biovision.org/default/ct/631/agroforestry (Erişim tarihi: 20 Aralık 2013).

Khattab, A. B., & El-Hadidi, M. N. (1971). Results of a botanical expedition to Saudi Arabia in 1944–45. Publication No. 4, Cairo University Herbarium, Cairo University Press, Kahire.

Kumar, V. S., & Navaratnam, V. (2013). Neem (Azadirachta indica): Prehistory to contemporary medicinal uses to humankind. Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine, 3(7), 505–514. https://doi.org/10.1016/S2221-1691(13)60105-7

Lewis, W. H., & Elvin-Lewis, M. P. F. (1983). Neem (Azadirachta indica) cultivated in Haiti. Economic Botany, 37, 69–70.

Mehrotra, M. D., & Pandey, P. C. (1991). Some important nursery diseases of Azadirachta indica and their control. (Bildiri).

Mridha, M. A. U., Bhuiyan, M. K., Huda, S. M. S., Haque, M. M., & Khan, B. M. (2001). Leaf spot of Azadirachta indica A. Juss. caused by Cercospora subsessilis. The Chittagong University Journal of Sciences, 25(1), 105–107.

Mridha, M. A. U., Khan, B. M., Hossain, M. K., Tasnim, H., & Rahman, M. F. (2002). Effective microorganisms (EM) for Neem tree. APA News, 20, 5–6.

Mridha, M. A. U., Bhuian, M. K., Akhtar, M. F., Mahmud, M., Dhar, P. P., & Jabbar, F. (2005). Powdery mildew of Azadirachta indica A. Juss. caused by Oidium azadirachtae sp. nov., recorded in Bangladesh. Hamdard Medicus, 48(4), 130–132.

NRC (National Research Council). (1992). Neem: A tree for solving global problems. National Academy Press, Washington, DC.

Saleem, A., Salem, B., & Matoug, M. (1989). Cultivation of Neem (Azadirachta indica, Meliaceae) in Saudi Arabia. Economic Botany, 43(1), 35–38.

Sinniah, D., Verghese, G., Baskaran, G., & Koo, S. H. (1983). Fungal flora of Neem (Azadirachta indica) seeds and Neem oil toxicity. Malaysian Applied Biology, 38, 20–25.

Stoney, C. (1997). Fact sheet on Azadirachta indica (Neem): A versatile tree for the tropics and subtropics. Forest, Farm, and Community Tree Network (FACT Net), Arkansas, USA. Çevrim içi erişim: www.winrock.org/forestry/factnet.htm (Erişim tarihi: 20 Aralık 2013).

Tewari, D. N. (1992). Monograph on Neem (Azadirachta indica A. Juss.). International Book Distributors, Dehradun.

UNEP (United Nations Environment Programme). (2012). Neem: The UN’s tree of the 21st century. Nairobi: United Nations Environment Programme. Çevrim içi erişim: www.unep.org/wed/tree-a-day/Neem.asp (Erişim tarihi: 20 Aralık 2013).

Upma, A., Ashok, K., Pankaj, K., & Tarun, K. (2011). The nature’s gift to mankind: Neem. International Research Journal of Pharmacy, 2(10), 13–15.

YGNIDC (Yunnan Guangming Neem Industry Development Co., Ltd.). (2013). The industrialization of Neem plantation in Yunnan Province – our experiences. Çevrim içi erişim: Neem.teanifty.com/Neem/files/Dr.Wang%20Jinsong.pdf (Erişim tarihi: 20 Aralık 2013).

Zhang, K., Lei, C., & Tan, Z. (2007). Preliminary report of Azadirachta indica A. Juss. introduction and cultivation in Panzhihua. Journal of Sichuan Agricultural University, 25(3), 282–287.